Lesbische geschiedenis en lesbische zichtbaarheid in de fotografie en beeldende kunst in België.
door Lieve Snellings

Wat volgt beoogt noch een historisch noch een wetenschappelijk werk te zijn en is zeker niet DE waarheid over de lesbische geschiedenis en zichtbaarheid in België.  Het zijn persoonlijke bedenkingen en vragen, gevormd door eigen ervaringen en teksten die ik hierover gelezen heb, gesprekken die ik gevoerd heb…

Beknopte historiek in België

In 1953 richtte Suzan Daniel vanuit emancipatiegedachten de eerste homo- en lesbiennegroep op: het CCB (Centre Culturel Belge / Cultureel Centrum België).    Een jaar later gooide ze de handschoen terug in de ring omwille van onenigheden met enkele mannen.  Het CCB richtte zich meer naar binnen, werd een vriendenclub.
Midden jaren 60 legden ze contact met het COC Nederland en vonden nieuwe bondgenoten in enkele Professoren (Steven De Baetselier en Jos Van Ussel).  Naast het naar binnen gericht zijn, kwam er opnieuw aandacht voor maatschappelijk engagement.
Begin jaren 70 nestelde het legendarische TV-programma “Zo Zijn” zich in Vlaanderens collectief geheugen door de coming out van Will Ferdy.

Afscheuringen, persoonlijke conflicten of beïnvloeding deden de ene vereniging ontstaan uit de andere.  Federaties werden opgericht en waren dan weer op sterven na dood om toch weer opnieuw te verrijzen.  Eind jaren 70 begin 80 kwamen Belgische holebi’s verschillende keren op straat.  De strijd tegen artikel 372bis van het Belgisch Strafwet, dat de leeftijdsgrens voor homoseksuele contacten op 18 jaar vastlegde tegenover 16 jaar voor hetero’s, was een steeds weerkerend strijdpunt.  In 1985 werd het artikel geschrapt.

In 1992 werd op Roze Zaterdag voor het eerst een eisenplatform aan de pers voorgesteld.  Dit platform werd in 1996, 1999 en 2000 geactualiseerd.  Ook al zei deze  regering van bij haar aantreden dat alles snel in orde gebracht zou worden, toch zijn de voornaamste eisen van dat platform - een Anti Discriminatiewet en de openstelling van het burgerlijk huwelijk - nog altijd niet gerealiseerd.
Sinds 1996 is de naam van de Roze Zaterdag veranderd in Belgian Lesbian and Gay Pride. De nieuwe (ook militant Roze) Schepen voor Emancipatiezaken van de stad Brussel zorgde ervoor dat holebi’s op 5 mei dit jaar voor het eerst echt in het centrum van deze bruisende stad naar buiten kunnen komen om te feesten en hun eisen kenbaar te maken.

In 1996 werd de vzw Fonds Suzan Daniel, homo/lesbisch archief en documentatiecentrum, opgericht.

En de lesbiennes hierin

Al is een vrouw de grondlegster van de eerste Belgische homo- en lesbiennegroep, toch moest je in de jaren 50 en 60 met een vergrootglas op zoek gaan om nog actieve lesbiennes te vinden.  In de jaren 70 en 80 kozen nogal wat vrouwen dan weer om hun energie in het feminisme te steken.  De samenwerking met mannen liep niet van een leien dakje. Lesbiennes verweten de gemengde (eigenlijk homo-) groepen een mannenbastion te zijn waarin zij zich niet gekend voelden. De man-vrouw verschillen in de maatschappij werden in de gemengde beweging mee overgenomen.  Lesbiennes vonden meer aansluiting bij feministen, trokken mee de vrouwenbeweging, richtten vrouwenhuizen op, en begonnen zich ook in “lesbische” groepen, al dan niet in een vrouwenhuis te organiseren. 

Toch is ook de relatie van de lesbiennes met de Vrouwenbeweging niet probleemloos.  Het idee heerste dat lesbische zichtbaarheid schadelijk zou kunnen zijn om de “gewone huisvrouw” te bereiken. Zolang het binnenskamers blijft hebben hetero-feministen er niets tegen, maar naar de Roze Zaterdagen of Gay Prides zullen ze niet komen.  Na jaren interne strijd worden lesbische thema’s nu eindelijk mee opgenomen in de (inter)nationale Vrouwendagen (11 november – 8 maart).

In 1985 werd in Pitet een tweetalige “Lesbiennedag” georganiseerd.  Voor de aanwezigen werd het een harde confrontatie.   Enerzijds waren er de lesbiennes die ook actief waren als antimilitaristen, syndicalisten, of in de 3de wereldbeweging. Zij zetten op dat moment België in rep en roer met de groep “Vrouwensolidariteit”  voor de vrijlating van drie Leuvense vrouwen en een verandering van de wet op de voorlopige hechtenis (2 Leuvense potten zaten gedurende 1 maand,  en 1 gedurende 2 weken in de gevangenis op verdenking van het spuiten van de graffiti “zij komt” naar aanleiding van het pausbezoek aan België dat jaar).  Anderzijds had je voornamelijk Brusselse en Franstalige lesbiennes die zich Radicale lesbiennes noemden en elke samenwerking met mannen van de hand wezen en ten strengste veroordeelden. Volgens enkele affiches die ze hadden opgehangen waren mannen onze vijand en zouden ze geëxecuteerd of gecastreerd moeten worden.

Twee jaar later, in 1987, richtten enkele vrouwen in Gent het
“Lesbisch Doefront” op en organiseerden sindsdien elk jaar een Lesbiennedag.  Dit is een ontmoetingsdag van en voor en door lesbiennes en bi’s.  Het geeft een mogelijkheid tot informele babbels, contact te leggen met (verschillende) organisaties, het volgen van workshops en lezingen, lesbische film, muziek en performances, poëzie en literatuur en regelmatig een tentoonstelling van beeldende kunst.

Lesbiennes samen met homo’s en bi’s

Het uitdoven van de 2de feministische golf, de evolutie die geëngageerde potten persoonlijk doormaakten, het aantreden van een nieuwe generatie, gemengde holebi-sportgroepen die als paddestoelen uit de grond schieten, het beginnen zien van gezamenlijke strijd en feest…  zorgden ervoor dat homo’s en lesbiennes steeds meer gaan samenwerken. Het loopt nog niet altijd van een leien dakje, maar de intenties zijn er.  En belangrijk: de jonge generatie zit als vanzelfsprekend in een gemengde groep.  Terwijl hier en daar nog enkele oudere lesbische groepen volop blijven discuteren over het feit of lesbiennes uit gemengde groepen mogen opgenomen worden in een lesbisch netwerk of niet, zien we dat de meeste lesbische groepen toch grotere of kleinere samenwerkingsverbanden aangegaan zijn met gemengde groepen, groepen van ouders…
Begin jaren 90 begonnen de meeste groepen ook de bi’s op te nemen in hun naam en kwamen zij in de ondertitel van het FWH (Federatie Werkgroepen Homoseksualiteit, koepel van Vlaamse en Brusselse verenigingen voor homo’s, lesbiennes en biseksuelen) en hun tijdschrift te staan.
En al bleef de dag duidelijk gefocust op lesbiennes, vorig jaar (2000) zette de Lesbiennedag voor het eerst haar deuren open voor iedereen.    Er is dus blijkbaar wel een hele andere cultuur aan het groeien.

Wat is die cultuur dan ? 

Cultuur is veel ruimer dan Kunst.  Het gaat over wie we zijn, welke  waarden en normen we delen met anderen, hoe zichtbaar we (durven) zijn voor elkaar, voor de buitenwereld, voor onszelf… 
Mensen hebben behoefte aan “zekerheden”, aan ergens bij horen, aan herkenning en erkenning, aan een waardevol en gewaardeerd leven leiden, aan “thuiskomen”…

Cultuur is dan ook een zeer ingrijpend iets, het gaat over de zoektocht naar je identiteit als individu, als groep, als individu in die groep, tegenover anderen, de maatschappij…
In de holebi-cultuur zijn het echter vooral de homomannen die zichtbaar zijn.  Heeft dit te maken met de man-vrouw verhoudingen in onze maatschappij ?  Waarschijnlijk.  De economische positie van homomannen ziet er héél wat beter uit dan die van lesbiennes.  Maakt deze financieel goede positie dat homomannen zich meer met zichzelf bezighouden ?  En moeten lesbiennes teveel overleven ?  Wapent het feit “man” te zijn homo’s tegen minderwaardigheidsgevoelens, weinig zelfvertrouwen of onzekerheden?

Hoe zichtbaar zijn homo’s en lesbiennes ?

Dat er een wereld van verschil is in het omgaan met beelden tussen homo’s en lesbiennes is snel duidelijk wanneer je een holebi-boekenwinkel binnenstapt.  Er liggen tientallen homofotoboeken, die bovendien zo goed verkopen dat boekhandels daarvan kunnen leven.  Homomannen hebben iets met “mooie jongens”, erotische mooie-jongensbeelden.
Dit is helemaal anders dan bij potten.  In de boekenwinkel vind je niet de “mooie meisjes”-fotoboeken. Lesbiennes zouden minder glamour willen dan homomannen.  Lesbiennes zijn meer betrokken op het innerlijke leven…  Of is dit misschien schijn ?  Vrouwen kopen ook geen fotoboeken  zoals de catalogus van Lesbian ConneXion/s of fotoboeken van Gon Buurman…

Spelen er nog andere dingen mee ?  Zijn wij ook niet bang van onze eigen zichtbaarheid ?  Doodsbang om “gepakt” te worden ?

Het is bijvoorbeeld opvallend dat lesbische fotografen niet zo gemakkelijk voor hun lesbisch-zijn uitkomen, het is maar 1 aspect van hun leven, ze doen en zijn nog zoveel meer… alsof dit “lesbisch zijn” benoemen een degradatie inhoudt van hun foto’s, nog voor ze getoond en gezien zijn.  En is dat niet zo, houdt het ook geen degradatie in ?  Krijgen ze daardoor niet minder kansen ?

Lesbiennes vragen nochtans naar beelden, om zich in te herkennen, om erkenning te krijgen, om hun bestaansrecht en hun identiteit te vinden, en om hun recht te verwerven in dat bestaan ook zichtbaar te zijn.

Lesbische beelden in Vlaanderen

Op de Lesbiennedag van 1995 werd een oproep gedaan tot de aanwezige lesbiennes om zich te laten portretteren in een studio die Hilde De Bock daar had opgesteld.  We zouden een lesbische fotoreeks maken waar niet meer naast te kijken viel, de mensen zouden zien met hoeveel we zijn…  Deze oproep bleef niet zonder gevolg.  De hele dag was het aanschuiven. Waarschijnlijk zijn alle aanwezigen bij Hilde langs geweest.  Dit was voor mij de eerste keer dat ik zo duidelijk voelde hoe belangrijk het was/is voor lesbiennes om beelden van zichzelf te hebben.

Het jaar nadien stelde Hilde een aantal van deze foto’s (waarvan er ook in Lesbian ConneXion/s zitten) tentoon op de Lesbiennedag.  Ook ikzelf stelde daar tentoon.   In een roze driehoek van ongeveer 4 meter op 3,5 meter bracht ik 48 beelden uit mijn lesbische leven samen.  Het had als titel “potterie, een blik op lesbisch leven”.   De reacties waren  adembenemend. Dit waren geen beelden van Amerikaanse of Hollandse potten maar van onszelf, van vrouwen die we kenden…  ze kregen zoveel aandacht van de lesbiennes zelf, er was zoveel herkenning en erkenning.

In dezelfde maand werd de reeks van Hilde De Bock tentoongesteld in het shoppingcenter in Gent.  “Magic women, selectie uit een overzicht van de vrouw anno 1995, in al haar schoonheid en totaliteit” was de titel.  De foto’s van koppels waren weggelaten en nergens een verwijzing naar het lesbisch-zijn, naar de lesbiennes die zo massaal gingen aanschuiven om zich als lesbienne te laten portretteren…
Hilde ergert zich aan het etiket “lesbische” fotografe ; “Je wordt direct in een te enge hoek gedreven.  Ongeveer 60 % van mijn werk gaat er wel over,” zegt ze, “maar ik kan ook andere dingen.  Het is zoiets als een vlieg die vastplakt aan zo’n plaklint”.
Kunnen mensen niet over het etiket “lesbisch” kijken en schakelen ze het dadelijk gelijk met cultureel niet bijzonder, gewoon activisme zonder culturele waarden, en dit zonder het gezien te hebben ?  Is het maatschappelijk NIET waarderen van lesbisch-zijn bepalend voor minderwaardigheid van de kunstvorm ?  Maar deze idee kun je moeilijk Hilde De Bock toeschrijven, zij is openlijk lesbisch en werkt voor een holebi tijdschrift.
Ik vind de steeds weerkerende vragen over het waarom van het benoemen van het lesbisch zijn wel bijzonder.  Wanneer ik mijn werk over Bosnië tentoonstelde kreeg ik niet 1 keer de opmerking of de vraag of dit alles was wat ik kon, waarom ik mij antimilitariste noem…  Ook over mijn werk rond zelfverdediging van vrouwen geen opmerkingen dat er toch ook mannen aangevallen worden…

In november 1996 stelde ik mijn driehoek “potterie” tentoon op de Vlaamse Vrouwendag.  Ik heb daar geen negatieve reacties gekregen op het feit als lesbische fotografe met lesbische beelden naar buiten te komen.  De jarenlange strijd van lesbiennes om zichtbaar aanwezig te zijn op de Vrouwendag zal daar zeker niet vreemd aan geweest zijn.

Holebi boekhandel ’t Verschil organiseert nu ook al een paar jaar  doorlopend tentoonstellingen in het winkel-koffiehuis.  Zij zien er ook op toe dat er lesbiennes aan bod komen.

Ondertussen begint bij iedere Lesbian and Gay Pride de discussie weer opnieuw: “de beelden die de media de wereld insturen hebben niets met ons te maken, zij fotograferen of filmen alleen de extravagante queers en deze doen ons meer nadeel dan voordeel, daar willen wij niet toe behoren…” hoor je roepen.   Ja, ook intern is diversiteit een moeizaam te hanteren begrip.  Wat speelt allemaal mee in deze reacties ?

In maart 1999 kwam Lesbian ConneXion/s naar België.  64 lesbische fotografes uit 14 verschillende Europese landen gaven hun kijk op lesbisch leven. Rond deze tentoonstelling werd een breed lesbisch cultureel programma aangeboden : fotoworkshops, lezingen, performances, een aansluitende multidisciplinaire lesbische kunsttentoonstelling met als titel “Uit de Kast”. Bovendien werd de  jaarlijkse Lesbiennedag in dezelfde periode georganiseerd met als thema “zichtbaarheid”.  Op de een of andere manier waren vrijwel alle lesbische groepen in Vlaanderen en Brussel actief bij dit project betrokken en ook in gemengde groepen vond het project weerklank.
De stad Gent stelde de prestigieuze Sint-Pietersabdij ter beschikking en de Vlaamse overheid subsidieerde.

In november 1999 organiseerden we, in samenwerking met de stad Leuven, terug een multidisciplinaire lesbische kunsttentoonstelling in Leuven: “Uit de kast komen, een eigengereide corridor d’amour”.   De begeleidende folder zegt hierover :  “Elf kunstenaressen drukken het thema “zichtbaarheid” uit op hun eigen wijze, in hun discipline : schilderen, tekenen, poëzie en taal, monumentaal werk, fotografie…  De uitdrukkingen ‘uit de kast komen’, ‘in de kast zitten’ werken inspirerend om rond het thema “kast” uitdrukking te geven aan het vaak nog pijnlijke proces van het uitkomen voor je geaardheid.  Maar wat zichtbaar wordt – éénmaal uit de kast – wordt hier tentoongesteld : doorleefde kunst in vele vormen.”

Van 22 december 2000 tot eind januari 2001, heeft Het Roze Huis in Antwerpen haar tentoonstellingsruimte met lesbische foto’s van Ann Haesaerts geopend.  Het is de bedoeling dat zij permanent tentoonstellingen organiseren.  Zij zullen hier rond samenwerken met Villa Lila in Nijmegen, Nederland.

Waarom zijn lesbische beelden zo belangrijk ?

In het maatschappelijk leven (film, tijdschriften, kranten, TV…) zijn er nog altijd heel weinig beelden van lesbische vrouwen.  Om een positief zelfbeeld te kunnen ontwikkelen is het belangrijk dat er voorbeelden zijn waar lesbiennes zich mee kunnen identificeren.  Door tentoonstellingen en een breder lesbisch cultureel programma aan te bieden, door een “beeld” te geven van de diversiteit onder lesbische vrouwen, koppels, singels, in de kast, op het dak, motordykes, mama-lesbo’s…, door iets te laten zien van hun dagelijks leven, fantasieën, hun relaties met kinderen,  moeders, zussen, hoe ze uitgaan en aan sport doen, hun vriendinschappen, hun seksuele en erotische relaties… wilden wij een bijdrage leveren aan het verhogen van het gevoelen van eigenwaarde en zelfrespect van lesbiennes.  Wij denken dat het ondersteunend is dat lesbiennes hun eigen diversiteit in beeld kunnen brengen.  “DE” lesbische leefstijl of “HET” lesbisch leven bestaat niet.  Er zijn zoveel verschillende vormen en belevingen.  Elke fotografe in bijvoorbeeld Lesbian ConneXion/s geeft haar eigen beeld, haar eigen kleur en je ziet dat het allemaal verschillende beelden zijn, verschillende kleuren, de een bevestigt een vooroordeel, anderen doorbreken dat dan weer… 

Eens zal de wereld weten wie we zijn.

Met 2000 bezoek/st/ers op 3 weken was Lesbian ConneXion/s  Vlaanderen de drukst bezochte tentoonstelling in de Sint Pietersabdij in Gent.  Veel lesbiennes, maar dus ook veel niet-lesbiennes vonden de weg naar de Sint Pietersabdij… eens zal de wereld weten wie we zijn was de 2de titel bij de tentoonstelling…  wij hebben de deuren en vensters open gezet en de mensen zijn daar ook op in gegaan, dit legt verbanden, connecties…
Een hetero vrouw, nu Vlaams Minister van Milieu schrijft in ons gastenboek “Een dikke proficiat !  De foto’s zijn ontroerend, vernieuwen en vooral : ze openen een wereld die spijtig genoeg nog vele mensen vreemd en onbekend is”.  De weinig andere hetero bedenkingen (voor zover wij dat kunnen inschatten) in het gastenboek zitten op dezelfde lijn.

Maar in de lesbische wereld laaien de gemoederen erg op

Het gastenboek lezen is een zeer boeiende bezigheid.  Het schreeuwt van de emoties die de beelden teweegbrachten bij Vlaamse potten.  Van grote openheid voor verschillen en zich ondersteund voelen dat deze verscheidenheid getoond werd, over de diversiteit in de beelden niet (kunnen/durven) zien, tot niet akkoord gaan met het tonen van bepaalde beelden van lesbiennes, naar, in mijn ogen althans, geweld en grote intolerantie.  
De Vlaamse cultuur verschilt zeer veel van de Nederlandse, hier is alles meer  bedekt, we zijn niet zoveel gewoon… Toch kun je echt wel zeggen dat naar lesbiennes toe dit project haar doel niet gemist heeft.  Door de voorbereiding waren er ontzettend veel potten mee betrokken, en de beelden brachten zo tegengestelde emoties los dat de discussie zeer groot was…

Maatschappelijke onderdrukking leidt tot verinnerlijkte onderdrukking.  De maatschappelijke vooroordelen hebben we zelf opgegeten.  Waarom anders hadden en blijven we het steeds opnieuw moeilijk hebben met het aanvaarden van ons eigen “anders” zijn ?  En om die innerlijke angst, er niet bij te horen, wat te verzachten worden we uitstekende “zelf”verdruk/st/ers.  Wij zijn “gewoon” en horen eigenlijk bij de maatschappij en niet in de marginaliteit…  Wie zich niet gedraagt of kleedt zoals het hoort, wie er anders uitziet dan vrouwen horen uit te zien… dat zijn die manwijven en freaks waarop de maatschappij zo afgeeft, daar hebben wij eigenlijk niets mee te maken…

Ik wilde uitgebreid mijn commentaar geven op de uitspraken in het gastenboek.  Uiteindelijk kies ik een bloemlezing ervan in deze tekst op te nemen, de bedenkingen kan ieder dan zelf maken.  Misschien is dit een uitdaging om deze discussie nog verder aan te gaan. 

 

Nog enkele persoonlijke bedenkingen

Voor ik aan deze tekst begon was ik overtuigd van de nood aan  Vlaamse lesbsiche beelden (herkenning en erkenning). 
Nu ben ik overtuigd van die andere noodzaak, dat we tegelijkertijd een verscheidenheid aan beelden moeten brengen.  Waarom hebben wij het zo moeilijk met het butch-zijn in onszelf ?   Maar ook met het femme-zijn ?  En dan hebben we het hier nog niet over zoveel andere mogelijke stukken in ons lesbisch zijn, hermafrodyckes, travesties, transeksuelen, zij/hij’s…
Ik vraag geen tolerantie, noch in de maatschappij noch in de eigen holebitra wereld, ik wil gewoon gelijke rechten en kansen, een plaats onder de zon en in de regen, gewoon bestaansrecht.  Ik vrees dat wij dit bestaansrecht in de eerste plaats aan onszelf moeten geven, daarna (of eigenlijk gelijktijdig) is dit gemakkelijker maatschappelijk af te dwingen.

Mijn persoonlijke overtuiging is dat wij onszelf moeten toelaten constant de confrontatie met onszelf aan te gaan, onszelf steeds beter “vinden” en daardoor sterker worden, geen schrik meer hoeven te hebben van bepaalde beelden in onze groep, in onszelf.   Dat is de enige manier om te groeien, los te komen van onze verinnerlijkte onderdrukking en ons in solidariteit te verbinden met anderen.  Mijn ervaring leert dat foto’s, beelden belangrijk zijn om dit proces mee te helpen gaan.

Om echt van de regenboog als natuurwonder te kunnen genieten, moet je natuurlijk wel al de verschillende kleuren én hun onderlinge verbondenheid kunnen/durven zien!

 

gepubliceerd in Lesbian ConneXion/s Reader, Queer Arts Festival San Francisco 2001

27 februari 2001
Lieve Snellings

home Lieve Snellings